Volgens het NOS-Journaal is de Finse proef met een ‘basisinkomen’ mislukt. Werklozen zouden niet gemotiveerder zijn om een baan te vinden en meer te verdienen. 

De proef startte in 2017. Werklozen kregen in plaats van hun uitkering iedere maand €560,- netto. Daar hoefden ze niets voor te doen en bijverdienen was twee jaar lang toegestaan. Finland leek daarmee voor te gaan in de discussie over het basisinkomen, zoals die in meer landen wordt gevoerd zoals Canada, Italië en ook in Nederland. Van een echt basisinkomen was in Finland overigens geen sprake. 

In plaats van hogere bijstandsuitkering

De Finse basisuitkering verving voor de experimentele groep een bijstandsuitkering die meer weg heeft van het ‘stempelen’ zoals Nederland kende voor invoering van de bijstand. Finse bijstandsgerechtigden dienen iedere maand opnieuw hun uitkering aan te vragen. Ze moeten per dag aantonen of ze gewerkt hebben en hoeveel ze hebben verdiend. Het zogenoemde ‘basisinkomen’ verving dan ook vooral veel administratieve rompslomp, althans voor de 2.000 ‘gelukkigen’, die werden geselecteerd om aan het experiment mee te doen. Deelname was niet vrijwillig.

Het maandbedrag van €560,- lijkt niet in de buurt te komen van een bestaansminimum. Het levenspeil in Finland is ongeveer gelijk aan dat in Nederland. Zelfs met toeslagen – voor kinderen, huur, zorgpremie – zou het ook in Nederland lastig zijn om van €560,- per maand rond te komen. Een gewone bijstandsuitkering bedraagt in Finland voor een alleenstaande zonder kinderen ongeveer €700,- per maand, onder voorwaarde van voldoende inspanning om aan werk te komen.

Dagblad Trouw meldde overigens al in april vorig jaar dat Finland niet met het experiment door wilde gaan. De 2.000 willekeurig gekozen werklozen ontvingen de toelage sinds 2017. Het aantal deelnemers zou begin 2018 worden uitgebreid maar de Finse regering stelde daar toch geen geld voor beschikbaar, meldt Trouw. 

Italië kwam vorig jaar in het nieuws omdat de nieuwe populistische regering een basisinkomen beloofde. Ook deze Redditto di Cittadanza wordt alleen verstrekt aan de allerarmsten en met de verplichting om elk werk te aanvaarden door het arbeidsbureau wordt voorgesteld. De hoogte van de Italiaanse bijstandsuitkering ligt op ongeveer €780,- per maand. 

Bijstandexperimenten

De Canadese provincie Ontario werkte aan een experiment met zo’n 4.000 geselecteerden, die werkloos waren of minder dan €22.100,- per jaar verdienden. Maar dat experiment is eind juli 2018 door een nieuwe regering voortijdig stop gezet. Canada geldt niettemin als de westerse koploper ‘basisinkomen-achtige uitkeringen’, sinds het succesvolle Mincome-experiment uit de jaren zeventig. Ook in enkele Afrikaanse landen is geëxperimenteerd.

De Nederlandse experimenten – in onder andere Nijmegen, Groningen en Amsterdam – behelsen vormen van ‘regelarme’ bijstand, waarbij uitkeringsontvangers een paar honderd euro per maand extra mogen bijverdienen zonder dat dit gevolgen heeft voor hun uitkering, toeslagen en belastingkwijtschelding. 

Een basisinkomen is niet hetzelfde als versoepeling van het bijstandsregime, laat staan dat het in de buurt komt van armoedevoorzieningen in landen die tot dan toe nauwelijks of slechts een zeer pover sociaal vangnet kenden zoals Italië. Een echt basisinkomen is een vast bedrag voor iedere volwassene, ongeacht zijn of haar bezigheden. Wel kunnen experimenten met een soepele bijstandsregime, zoals in de Nederlandse gemeenten en in Finland, interessant zijn om te onderzoeken hoe mensen met vaak behoorlijke afstand tot de arbeidsmarkt reageren op minder betutteling en iets meer ruimte om zichzelf te bedruipen.

Wat is basisinkomen?

Een echt basisinkomen vervangt niet alleen uitkeringen wegens werkloosheid maar ook vanwege invaliditeit, langdurige ziekte en ouderdom (AOW) en het studieleen- of beursstelsel. In feite gaat het niet om een uitkering maar om een gegarandeerd inkomen. Men spreekt ook wel van negatieve inkomstenbelasting: onder een bepaalde inkomensgrens ontvangt iemand geld via de fiscus en pas boven die inkomensgrens begint de inkomstenbelasting aan te tikken, via een progressief belastingsysteem.

Voordeel van een dergelijk stelsel is dat het mensen onafhankelijk maakt, niet wegzet als uitkeringstrekker en niet opzadelt met complexe, fraudegevoelige voorwaarden en regels. Het leidt tot een sterke vereenvoudiging van het sociaal stelsel, nog verder te vereenvoudigen door afschaffing van toeslagen zoals huur- en zorgtoeslag. Dat laatste veronderstelt dan wel een sluitend systeem van huurmatiging en van het betaalbaar houden van de zorg voor lagere inkomens. Sowieso veronderstelt het basisinkomen een volstrekt ander belastingregime.

Kritiek op het basisinkomen is er volop. Rechts en links vreest, vaak vanuit een rigide arbeidsethos en een weinig optimistisch mensbeeld, dat het mensen lui maakt en dat het onbetaalbaar is. Linkse partijen vrezen bovendien dat een basisinkomen een ‘goed functionerend’ systeem van sociale zekerheid en inkomensvoorzieningen onderuithaalt. Dat argument gaat zeker op indien er één lage basisuitkering zou worden ingevoerd ter vervanging van alle huidige regelingen, maar dat is niet wat de meeste voorstanders van het basisinkomen bepleiten. 

Serieuze berekeningen, op basis van een ander belastingstelsel en met inachtname van effecten als minder bureaucratie, minder ziektekosten, minder schulden en problematische geldzorgen én goedkopere arbeid, ontbreken. 

Naschrift: de NOS paste het bericht in de loop van de dag (8 februari 2019) aan. In de nieuwe kop boven het artikel heet het experiment niet langer ‘mislukt’ maar ‘zet de proef met basisinkomen in Finland mensen niet aan om te werken’. Ook kreeg het artikel de nuancering mee dat deelnemers aan het experiment wel gelukkiger voelden.

advertentie Regenboog Groep

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here